C.S. Lewis

Addison

Zal het voor mij  mogelijk zijn om iets origineels te zeggen over C.S. Lewis? Of iets nieuws over één van zijn vele boeken? Ik betwijfel het zeer. Laat ik het daarom ook maar niet proberen. Anderen ‘at length’ citeren is in dit geval onvermijdelijk. Eén poging wil ik hier wel wagen. Lewis was geen man van het woord alleen. Spreken en schrijven deed hij graag, maar wandelen ook. Niet alleen zoals Henoch mét God, maar ook als dagelijkse routine om te ontspannen. Zijn favoriete wandeling was Addison’s Walk. Het is een prachtig stukje natuur. Er staan hier en daar wat bankjes en je kunt er echt tot rust komen. Bezoek je misschien binnenkort Oxford? Dan kan ik je Addison’s Walk zondermeer aanbevelen. En terwijl je deze wandeling maakt, denk dan aan al die mooie verhalen die C.S. Lewis geschreven heeft.

Drie van de zeven Narnia kinderboeken zijn inmiddels verfilmd. In mijn studietijd las ik deze boeken in één adem uit, en wel tijdens het leren van een economie tentamen. Mijn eerste kennismaking met C.S. Lewis was door het lezen van zijn bekende boek Brieven uit de hel. Inmiddels staat mijn boekenkast vol met beschouwingen over- en herdrukken van deze door velen geliefde en literair begaafde christenapologeet. Het was ook voor mij een hele ervaring toen ik op zondag 17 oktober 2010, gepositioneerd op de vroegere vaste kerkbank van Lewis, de dienst bijwoonde in zijn kerk Holy Trinity Church in Oxford.

Onlangs heb ik de EO-documentaire bekeken over De schepper van Narnia. Leuk om Lewis in zijn eigen studeerkamer te zien in The Kilns, waar hij zijn Narnia boeken schreef. Daar heb ik afgelopen oktober zelf namelijk ook gestaan. We luisterden daar naar een korte voordracht van een bevlogen gids en Lewis kenner. Hij wist een paar authentieke anekdotes te vertellen, die amusant waren; maar niet wereldschokkend hoor. Als ik het over C.S. Lewis heb, dan schrijf ik liever iets over de auteur die hij was, de filosofisch denker, of over Lewis als christenapologeet. Dat is overigens al moeilijk genoeg. De documentaire is echt de moeite waard. Het is een vertelling met aansprekende beelden. Een dun boekje zit erbij, waarin ‘het verhaal’ wordt verteld.

Wat spreekt mij nu zo aan in deze veelal als minder charmant geportretteerde pijprokende oudere man? Wederom de opmerking, ‘daar gaat het mij natuurlijk niet om’. Ook niet dat zelfs Lewis in meer dan één opzicht een kind van zijn tijd was, bij tijd en wijle zelfs een beetje wereldvreemd (hij las geen kranten), en dat hij hedendaagse mensen wellicht niet zal aanspreken. Zo had ik laatst een gesprekje met een theoloog en kenner van apologetiek. Deze vertelde mij dat hij de boeken van C.S. Lewis eigenlijk maar helemaal niets vond. Tja, om het met Lewis te zeggen, de wonderen zijn de wereld nog niet uit.

Voor de beantwoording van mijn eenvoudige vraag, verwijs ik naar een prettig geschreven en uiterst informatief boekje met die bekende gele kaft, C.S. Lewis for Dummies. In het laatste hoofdstuk benoemt Richard Wagner kort het perspectief van C.S. Lewis. Zijn inleidende woorden vermeld ik voor het betere begrip hier in het Engels.

Whether or not you share Lewis’s Christian faith, his work will make more sense to you if you recognize that everything he wrote after his conversion to Christianity was written from the perspective of a Christian worldview. This underlying belief shows up in his writings in three different ways.

Deze drie kenmerken zijn tegelijkertijd de reden waarom C.S. Lewis mij blijft aanspreken. In mijn eigen woorden, dus geen letterlijke vertaling hier, als volgt:

  1. Het christelijk geloof was bij Lewis een natuurlijke uiting van alles waar hij voor stond. Als academicus had hij zijn sporen inmiddels verdiend, maar zijn passie en schrijverschap stonden als vanzelf geheel in dienst van het evangelie. Populair gezegd, hij was in de avonduren een enthousiaste blogger; met de inktpot wel te verstaan. Zijn reli-aktiviteiten werden door de Universiteit waar hij les gaf niet altijd gewaardeerd.
  2. Lewis putte ‘ten principale’ uit de centrale geloofswaarheden van de historische christelijke traditie. Hij verdiepte deze weliswaar op zijn eigen, soms onnavolgbare wijze, maar zonder de lezer met nieuwe theologische gezichtspunten te willen vermoeien. Als ‘traditional Anglican’ verenigt hij wereldwijd nog steeds Protestant en Katholiek en weet hij met zijn pennenvruchten ook niet-gelovigen te boeien.

  3. Als geen ander was Lewis zich ervan bewust dat hij sprak als leek. Hij claimde geen enkel theologisch leergezag, anders dan de kracht van het eigen ‘getuigende’ argument. In al zijn eruditie en intellectuele spitsvondigheden, bleef Lewis een bescheiden mens. Hij gaf zich decennia lang, in woord en geschrift, op vriendelijk polemische wijze, persoonlijk rekenschap van zijn geloof, zoals maar weinigen dat kunnen.

Zoals ik al zei, het is niet eenvoudig om iets over C.S. Lewis te schrijven zonder anderen daarvoor de credits te moeten geven. Anders gezegd, er is zeer veel over Lewis bekend en velen hebben met enthousiasme meerdere van zijn boeken gelezen. Zo ook John Piper. Op zijn website Desiring God, staat een videoregistratie van een preek over C.S. Lewis. Aanbevolen.

Het meest opmerkelijke boek dat ik in 2010 gelezen heb, is ongetwijfeld de autobiografie van C.S. Lewis, Verrast door Vreugde (1998). Op momenten was er niet doorheen te komen, maar ik moest en zou het lezen voorafgaand aan mijn pelgrimage, in het najaar, naar het ‘betoverende’ Oxford van C.S. Lewis. Alweer 31 jaar geleden bezocht ik deze “stad der dromerige spitsen” voor het eerst. Met een groep internationale taalstudenten (WEC Bulstrode) maakten we een dagtrip naar het prachtige Oxford, dat ik toen nog hoofdzakelijk associeerde met Thomas Hardy’s Jude the Obscure. Maar deze tweede keer bevond ik mij gelukkig in de sfeer van Christ Church Cathedral, met zijn prachtige Cathedral Choir, in plaats van Hardy’s imaginaire Christminster.

Dit boek gaat ondermeer over de ‘grote lijn’ van Lewis zijn bekering. Uit praktische overwegingen geef ik er hier slechts ‘iets’ van weer, namelijk van wat Lewis daar zelf over schreef in het laatste -en vreemd genoeg kortste- hoofdstuk van zijn autobiografie.

Lewis kan zich gek genoeg van zijn “overgang van theïsme-zonder-meer naar christelijk geloof”, niet zoveel concreets herinneren. “Ik weet heel goed wanneer, maar nauwelijks hoe, de laatste stap genomen werd.” Hij wijt dit vooral aan een van de eerste resultaten van zijn theïstische bekering, namelijk “een aanmerkelijke afname (…) van de pietluttige aandacht die ik al zo lang besteedde aan de ontwikkeling van mijn eigen opvattingen en geestesgesteldheid.” Zijn welhaast obsessieve gewoonte van zelfonderzoek als liefhebberij werd na zijn bekering gereduceerd tot ‘een punt van orde’ met een praktisch doel. Of, om het in de woorden van Barfield te zeggen: “Zelfkennis betekende voor hem toen niets anders meer dan inzicht in zijn eigen zwakheden en tekortkomingen – verder niets.” Lewis vervolgt: “Geloven en bidden vormden het begin van extraversie. Ik was, zoals dat heet,’ van mezelf losgekomen’.” Barfield hierover: “…op een bepaald moment in zijn leven liet hij welbewust alle belangstelling voor zichzelf varen behalve als een soort geestelijke alumnus die zijn ethisch eindexamen doet…” In de laatste volledige alinea van zijn boek rekent Lewis ‘rücksichtslos’ af met zijn zinloze zoektocht naar vreugde, als bitterzoet visionair licht. “Om u de waarheid te zeggen: dit interesseert mij nauwelijks meer sinds ik christen werd.”

Nog een voorbeeld van een ‘ontdekking’ die ik via iemand anders over C.S. Lewis deed, kwam door het lezen van het sublieme nawoord van vertaler Arend Smilde in dit boek Verrast door Vreugde.

“Hoe men ook oordeelt over de ‘zielsgewoonte’ van Lewis. Alles is beter dan dat men deze over het hoofd ziet. Paradoxaal genoeg kon hij er zelf, ook in een autobiografisch boek, niet uitvoerig aandacht aan besteden. Ook dat was een ‘prijs’ die hij moest betalen voor zijn anti-introspectieve levenskunst. Vandaar dit nawoord over de theorie van Barfield. Deze theorie verheldert en bevestigt datgene wat Lewis ongetwijfeld heeft gezien als de grote lijn van zijn bekering.” Arend Smilde, in zijn Nawoord van de vertaler (1998) in Verrast door Vreugde, van C.S. Lewis.

Wellicht ongewild, heeft Lewis de postmoderne mens de weg gewezen naar verlossing van de meedogenloze terreur van het egocentrische zelf. Frits de Lange, hoogleraar ethiek, schreef onlangs een soortgelijk verhaal –  met als thema depressie in de moderne samenleving – in het tijdschrift Psyche & Geloof (Nederlands Dagblad, 3 januari 2001). “Je moet je eigen identiteit uitvinden en scheppen, omdat die niet meer van buitenaf gegeven is. En dat is niet zo eenvoudig, legt De Lange uit.” Ik citeer tot slot de concluderende laatste alinea uit het ND. De vergelijking met de gevolgen van C.S. Lewis zijn bekeringservaring mag, naar ik hoop, duidelijk zijn.

“Om de enorme toename van depressie tegen te gaan, wijst De Lange een andere richting aan: afscheid van het soevereine individu. Het gaat er juist om dat mensen zichzelf weer leren te verliezen. “Zelftranscendentie” noemt de ethicus dat met een vakterm. “Als wij zelf niet onszelf kunnen overtreffen, kunnen we ons door anderen van onszelf laten verlossen. Misschien behoren wij uiteindelijk niet toe aan onszelf.”

Mijn korte speurtocht naar onze grote leermeester en christenapologeet wil ik graag besluiten met een recensie uit het Nederlands Dagblad – katern Gulliver (geloof) over het boek van C.S. Lewis: De afschaffing van de mens (vert. en inleiding Arend Smilde). Uitg. Kok Kampen 2011. 124 blz. € 14,90 auteur: Wilfred Hassefras – Tao als OBJECTIEVE werkelijkheid

Bij het lezen van een boek uit vroegere tijden kan de lezer soms het beangstigde gevoel bekruipen dat de schrijver het heden op het oog had. Dit zal wellicht de lezer van De afschaffing van de mens van de Engelse denker C.S. Lewis overkomen. Zijn werk uit 1943 ademt actualiteit. Hier ontmoeten we een dinosaurus uit de oud-westerse cultuur.

Midden in de Tweede Wereldoorlog werd Lewis uitgenodigd om aan de universiteit van Durham een lezingenreeks te houden. Deze zogenaamde Riddell Memorial Lectures stonden in het teken van de verhouding tussen religie en het moderne denken. Als verdediger van het christendom zou dit voor Lewis een uitgelezen kans zijn. Hij koos echter een andere inslag. In de lezingen die op de avonden van 24, 25 en 26 februari 1942 werden gehouden stelde Lewis de gedachte centraal ‘dat normen en waarden in principe geheel te verklaren zijn uit het verschijnsel van mens’. Dit denkbeeld werd door Lewis bestreden. Hij betoogde dat normen en waarden nooit nieuw zijn.

Oxford

Clive Staples Lewis, tutor voor Engelse taal en letterkunde aan het Magdalen College in Oxford, genoot grote bekendheid als schrijver en spreker. Van overtuigd atheïst werd hij theïst en apologeet van het christendom. Zijn boeken The Problem of Pain (Ned. vert. Het probleem van het lijden) en The screwtape letters (Ned. vert. Brieven uit de hel) werden bestsellers. Het laatst genoemde werk kende zelfs tien herdrukken in één jaar. Niet alleen als populair schrijver over geloof, maar ook als wetenschapper was Lewis bekend. Zijn studie uit 1936 over allegorische liefdespoëzie in de middeleeuwen werd geroemd. Tijdens zijn tijd in Oxford had Lewis goede contacten met J.R.R. Tolkien, de schrijver van The Lord of the Rings. Samen namen zij deel aan de ‘Socratic Club’. Tijdens bijeenkomsten van dit gezelschap werden tussen atheïsten en theïsten de beste argumenten uitgewisseld om het godsbestaan te bewijzen of te ontkennen.

In zijn eerste lezing, in de reeks van drie die samen het boek vormen, gaat Lewis in op de ‘filosofie’ achter schoolboeken. Hij neemt zijn uitgangspunt in een schoolboek uit zijn eigen vakgebied, de Engelse literatuur. De schrijvers, zo stelt Lewis, oefenen een grote invloed uit op leerlingen, juist doordat de schooljongen ‘er geen flauwe notie van heeft dat er ethiek, theologie en politiek in het spel zijn’.

Beïnvloeding is er wel degelijk. De leerling wordt volgens Lewis op grond van ‘huis-, tuin- en keukenrationalisme’ in een bepaalde richting geduwd. De moderne denkers, aldus Lewis, gaan ervan uit dat de mens door eigen ratio tot een bepaalde waardering van de werkelijkheid komt. Lewis daarentegen stelt dat de werkelijkheid niet slechts onze ‘goed- of afkeuring, onze verering of verachting’ moet ontvangen, maar deze zelfs verdient.

Hierin zit volgens de lector het verschil: de werkelijkheid heeft een objectieve waarde in zichzelf, buiten de mens.

Tao

Kernachtig wordt deze gedachte samengevat in een begrip, dat aan de Chinezen is ontleend en aangeduid wordt met de term Tao. Lewis: ‘Het is de leer van de objectieve waarde, de overtuiging dat er werkelijk juiste en al even werkelijk onjuiste houdingen bestaan tegenover dat wat het universum is en dat wat wijzelf zijn’. Feitelijk komt het hier tot een botsing tussen de autonome en de heteronome mens. Kan de mens ongebreideld zijn gang gaan of is hij gebonden aan enige normativiteit buiten zichzelf? Dat is ten diepste de boeiende vraag die Lewis uitwerkt in zijn lezingen.

dinosaurus

In zijn inaugurele rede uit 1954 maakt Lewis duidelijk waar hij zelf staat. Hij voelt zich ten diepste niet thuis in de twintigste eeuw. Juist omdat er sinds het begin van de negentiende eeuw zo radicaal is gebroken met de universele waarden van de oud-westerse cultuur. In politiek, kunst, geloof en de komst van machines wordt die breuk pijnlijk zichtbaar. Alles moet nieuwer, beter en moderner. Terwijl wij niet meer ‘beschermen en bewaren van wat wij al hebben’. De ‘Oud-Westerse Beschaving’ heeft afgedaan. Haar normen en waarden, kunst en cultuur worden als achterhaald en primitief aangeduid. Alleen de vooruitgang en vernieuwing telt. De zaak lijkt onafwendbaar, de kloof onoverbrugbaar… Heel soms kom je echter nog zo’n ‘oud-westers mens’ tegen, een vertegenwoordiger van die oude beschaving. Zo’n dinosaurus die honderd jaar te laat geboren is. Lewis bijvoorbeeld.

Advertenties

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s